Aškenaski hram u Sarajevu dokaz suživota različitih kultura u BiH

"101. MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Aškenaski hram u Sarajevu dokaz suživota različitih kultura u BiH

06.11.2017 - 14:24
Ostalo

Multikulturalnost i pluralnost predstavlja osnovu i srž bosanskohercegovačkog identiteta. Sa druge strane, današnja politička retorika sa tvrdnjom da bh. građani, na različitim stranama entiteta ne mogu funkcionisati zajedno, predstavlja samo nastavak agresije na državu Bosnu i Hercegovinu. Političari izgleda mnogo više vole sebe nego što vole svoju zemlju, što je žalosna činjenica. Morat ćemo se jednog dana otrijezniti od te politike i okrenuti se onome od čega se živi, a tada je i narod solidaran, kazao je to Boris Kožemjakin, predsjednik Jevrejske općine u Sarajevu u ranijem intervjuu za BNN.BA. Naredna priča o nacionalnim spomenicima koju vam donosimo veže se za Jevreje i Aškenaski hram u Sarajevu. Spomenik koji postoji kao dokaz različitosti kultura koju Bosna i Hercegovina posjeduje, a što svi zajedno imamo obavezu da njegujemo…

Dolazak Jevreja na prostorima Bosne i Hercegovine datira još od početka 16. stoljeća, odnosno 1492. godine njihovim progonom iz Španije, dok prvi pisani trag o boravku Jevreja u Sarajevu potiče iz 1557. godine i predstavlja zapis u „Sidžilu“ sarajevskog šerijetskog suda. Samoorganizovanje Jevreja potom rezultira uspostavljanjem Jevrejske zajednice u Sarajevu, ali i u Bosni i Hercegovini od 1565. godine, kada se formira Jevrejska zajednica. Danas njeni članovi dijele sudbinu drugih naroda u Bosni i Hercegovini. Integrisani su u društvo, ali i na razne načine i podstiču obrazovanje i toleranciju.  Opstanak Jevreja u Bosni i Hercegovini podsjeća nas kako je pluralnost ta koja nas otvara jedne prema drugima, čini da se bolje razumijemo, te da društvo u kojem živimo zajedno činimo boljim...

Historijski spomenik – Aškenaski hram u Sarajevu, prema Odluci Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika u Bosni i Hercegovini, 2006. godine proglašaen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Danas ovaj spomenik kao da nas podjeća na to da imamo obavezu da se uzajamno uvažavamo, kao što su to naši preci činili...

Aškenaska grupacija Jevreja doselila se davne 1878. godine

Aškenaska grupacija Jevreja doselila se iz sjeverne i istočne Evrope tek poslije 1878. godine, a razlikovali su se od Sefarda ne samo jezikom, nego i mentalitetom, profesijama, pogledom na svijet, kulturom i, donekle, obrednim običajima. Aškenazi osnivaju svoju opštinu u Sarajevu nedugo nakon doseljavanja, tako da se već 1979. godine donosi odluka o izgradnji sinagoge i osnivanju jevrejskog udruženja. Bogosluženje se do izgradnje sinagoge obavljalo po privatnim kućama: u nekadašnjim ulicama Vase Miskina i Jugoslovenske narodne armije, a najduže, čak dvadeset godina, u jednospratnoj kući u Dobrovoljačkoj ulici (vlasnik kuće je bio Paul Pađan). U septembru 1893. godine kupljeno je zemljište za gradnju hrama u Terezija (Dobrovoljačkoj ulici), (Dimitrijević, 1989, 144) današnjoj ulici Hamdije Kreševljakovića.

Jevrejska aškenaska opština ili kako su je još zvali „austrougarska jevrejska opština“, činila je oko jedne petine ukupnog jevrejskog stanovništva Sarajeva. Ostali Jevreji, Sefardi, imali su tri hrama u Sarajevu: Veliki (Il kal grandi), ili Stari hram (Il kal ježu) iz 1581. godine, zatim Novi hram (Il kal muevu), vjerovatno iz sedamdesetih godina 19. vijeka i treći hram na Bjelavama (Bet tefila) iz oko 1900-1901. godine.

Projekat za Aškenasku sinagogu uradio je 1895. godine arhitekta Wilhelm Stiassny, koji je od 1870. godine projektovao nekoliko objekata čiji su investitori bili Jevreji (Sinagoga u Leopoldgasse u Beču iz 1893. kao i druge sinagoge izgrađene u 19. vijeku u Beču), pa se može pretpostaviti da je zbog toga projektovanje povjereno upravo njemu.

Zemaljska vlada BiH u martu 1901. godine odobrila zdavanje građevinske dozvole

Kada je sarajevska Aškenaska opština zatražila od Zemaljske vlade dozvolu za gradnju novog hrama i priložila projekat, Građevinsko odjeljenje je dalo primjedbe na projekat i zatražilo da se urade određene izmjene. Primjedbe koje su tada izložene djelimično su uvažene u novom projektu koji je 1901. godine uradio Karlo Pařik.  

Zemaljska vlada BiH je u martu 1901. godine odobrila izdavanje građevinske dozvole za izgradnju hrama „Austrougarske Izraelitske vjerske opštine u Sarajevu“.

Graditelj sinagoge je bio Ludwig Jungwirth, dok je unutrašnja obrada i oslikavanje sinagoge djelo Ludwiga Oisnera. Tridesetog septembra 1902. godine, završena je izgradnja i izvršeno osvećenje prvog aškenaskog hrama u Sarajevu. Osvećenje sinagoge obavio je nadrabin dr Samuel Vesel.

Od sredine 16. vijeka kada se pojavljuje prvi pisani trag o Jevrejima u Sarajevu, pa do početka II svjetskog rata, broj Jevreja se povećava, da bi krajem 1940. godine iznosio oko 11.500 pripadnika jevrejske zajednice. U to vrijeme u Sarajevu su djelovale: dvije Jevrejske opštine (sefardska i aškenaska); pet sinagoga (četiri sefardske i jedna aškenaska); dvije osnovne i jedna srednja jevrejska škola; Rabinski seminar.

Iako objekti svih sarajevskih sinagoga još uvijek postoje, ovo je jedina u kojoj se sada održava obred. Šezdesetih godina 20. vijeka nastala je izmjena u unutrašnjosti objekta podjelom na dvije etaže i uklanjanjem stupova galerije.

Objekat Aškenaske sinagoge u Sarajevu je projektovan i izgrađen u pseudomaurskom slogu, odnosno u mudejar stilu, koji se kao specifičan vid eklektičkog izraza javlja u Sarajevu samo nekoliko godina nakon ankesije od strane Austrougarske monarhije, krajem 19. vijeka. Uzori su uglavnom traženi u egipatskom islamskom graditeljstvu i transponirani su na nove objekte u Bosni uobičajenom historicističkom eklektičkom metodom.

Sarajevska Aškenaska opština se, prilikom izbora projekta za hram, rukovodila estetskim i ideološkim kriterijima zemalja i sredina iz kojih su njeni članovi doselili u BiH, tako da postoji mogućnost da je kao uzor poslužio budimpeštanski pseudomaurski hram, izgrađen 1860. godine, jer je utjecaj mađarske na bivšu jugoslovensku (Vojvodina, Slavonija, sjeverna Hrvatska) arhitekturu Aškenaskih sinagoga bio veliki. Pseudomaurski slog na aškenaskoj sinagogi u Sarajevu najuočljiviji je na reljefnim ornamentima fasada, prozorskim otvorima, formi lukova, te u zidnim slikarijama enterijera. Međutim, prostorni koncept je u potpunosti po uzoru na arhitekturu zapadne Evrope – sinagoga je blago longitudalna, trobrodna dvoranska građevina sa konhom na istočnoj strani, sa tornjevima na četiri ugla pokrivenim kriškastim kupolama, tako da veza sa crkvenom arhitekturom ne može se smatrati zanemarivom.

Wilhelm Stiassny je 1895. godine izradio projekat za Aškenasku sinagogu, u kojem je objekat projektovao kao trobrodnu građevinu sa galerijom, koja je služila za žene, nad bočnim brodovima i nasuprot svetišta. Galerija se oslanjala na deset metalnih (bronzanih) stubova kružnog presjeka koji su povezani gredama. Pravougaoni prostor svetišta sa nišom za Toru, koja je iznutra polukružna, a izvana osmougaona, uzdignut je bio za tri stepenika od nivoa naosa. Nasuprot svetišta nalazilo se predvorje sa bočnim stepeništem za galeriju. Na spratu, iznad predvorja, predviđena je sala za sastanke.

Ipak, nakon primjedbi i zahtjeva za izmjenom projekta, izrečenih od strane Zemaljske vlade - Građevinskog odjeljenja, Karlo Pařik radi novi projekat 1901. godine, u kojem su dimenzije tlocrta i dispozicija ostali isti. Postavka objekta, paralelno sa Terezija ulicom, takođe je zadržana. Stepenice za galeriju u Pařikovom projektu premještene su u prostor sjeverno od predvorja. Uvažena je primjedba Građevinskog odjeljenja u vezi sa nivoom poda građevine, pa je postament viši nego u prvobitnom projektu. Iako je zahtijevano od strane Građevinskog odjeljenja, nije došlo do izmjene niše za Toru.

Izmjene postoje i u stropnoj konstrukciji – umjesto vidljivih greda oslonjenih na konzole pojavljuje se ravan strop. Međutim, bitne izmjene nastale su u oblikovanju unutarašnjeg i spoljašnjeg izgleda građevine. Ritam prozorskih osovina po Pařikovom projektu je gušći, izostali su horizontalni vijenci, prozori prizemlja i sprata povezani su dekoracijom u vertikalna polja, a ugaone kule su nadograđene i oblik kupola na njima je izmijenjen. Dekoracija zidova u unutrašnjosti i na fasadama riješena je u strogoj geometrijskoj kompoziciji koja obuhvata i dijeli na segmente cjelokupno zidno platno. „Oblik prelomljenog nadvoja i dekoracija nad prozorima prvog sprata gotovo su identični obliku i motivu iznad niša na munari grobna džamije Kait-Beja u Kairu. Kružna udvojena traka sa prepletima upisana u kvadrat (Pařikov detalj na završnom vijencu) je motiv koji je preuzet sa inkrustacija na fasadama nekih građevina u Damasku.” (Dimitrijević, 1989, 147) „Kriškaste kupole sa dekorativnom trakom na tamburu vrlo su slične kupolama na medresi Sangar el-Gauli u Kairu. Oblik kapitela stupova pod galerijom sličan je kapitelima polustupova uz mihrab gradske džamije Kait-Beja u Kairu.” (Dimitrijević, 1989, 148)

Motivi iz Kaira, Pařiku su mogli biti dobro poznati iz studija arhitekte Aleksandra Witteka, odnosno nakon njihove primjene na Vijećnici u Sarajevu, čiju je izgradnju Pařik vodio. Druge motive mogao je upoznati iz bečkih časopisa koji su objavljivali originalne detalje sa sjevernoafričkih islamskih građevina.

Ibrahim Krzović daje drugačije tumačenje stilskih ishodišta za oblikovanje ovog hrama: „Sarajevska sinagoga nema srednju kupolu, ali kupole iznad uglova podsjećaju na bizantsku simetričnu šemu. Spomenuta je mogućnost uticaja budimpeštanskog hrama. Ipak ta bizantska komponenta je dosta sakrivena iza raskošnog neomaurskog dekora i oblika. Izostajanje centralne kupole u velikoj je mjeri umanjilo sakralnu simboliku objekta, pa ugaoni tornjevi i kupole mogu da vuku misao i na rezidencije islamskih vladara s kojih potiču uski prorezi prozora na kupolama – karakteristični za gradnje toplog podneblja. Tu je i zupčasti friz, takvi su žlijebom označeni uglovnici tornjeva sa glavicama, takvi su dekorativni sadržaji rozete, bogata arabeskna polja iznad prozora, ravni i segmentni lukovi kojima nema ni sadržaja ni oblika judaističke simbolike izuzev šestokrakih zvijezda na alemu kupola, kamenih ploča i zvijezde na zapadnoj fasadi.” (Krzović, 2004, 155)

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

Izvor: Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine

Pripremila: Aldina Rovčanin/BNN.BA

BNN.BA