Zgrada Zemaljskog vakufa i Hadim Ali-pašinog vakufa, dio najdragocijenije kulturno-historijske baštine

"101. MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Zgrada Zemaljskog vakufa i Hadim Ali-pašinog vakufa, dio najdragocijenije kulturno-historijske baštine

20.03.2018 - 12:34
Ostalo

Zgrada Zemaljskog vakufa (Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini i Vakufske direkcije) i Hadim Ali-pašinog vakufa u Sarajevu smještena je na uglu između ulica Džemaludina Čauševića i Mis Irbine, u neposrednoj blizini zgrade Predsjedništva BiH i zgrade Vlade Kantona Sarajevo.

Ovaj historijski objekat izgrađen prije 108 godina danas je nacionalni spomenik i dio je najdragocijenije kulturno-historijske baštine naše zemlje i njenog glavnog grada...

Uspostavljanjem austrougarske vlasti, na području Sarajeva dolazi do krupnih ekonomskih, socijalnih i kulturnih promjena. U sklopu kulturnih promjena, arhitektura i urbanizam Sarajeva bivaju korjenito izmijenjeni.

Grad koji se do 1878. godine razvijao po svim pravilima tipičnog orijentalnog grada - sada mijenja svoje lice i urbano tkivo se dalje razvija pod direktnim evropskim uticajima. Na tradicionalnu urbanističku matricu, gdje je čaršija središte javnog života, oko koje se nadovezuju stambene jedinice - mahale, sada se nastavlja novi, evropski arhitektonski i urbanistički koncept koji pokušava da komunicira sa postojećim urbanim kontekstom.

Austrougarska dolazi u BiH svega tri decenije nakon revolucije iz 1848. godinei širi grad prema zapadu, nizvodno uz Miljacku, duž Sarajevskog polja. Nova vlast vrlo brzo uspostavlja zakonsku urbanističku regulativu kao osnov za razvoj savremenog evropskog grada.

Gradnja zgrade Zemaljskog vakufa (Rijaseta IZ u BiH i Vakufske direkcije) i Hadim Ali-pašinog vakufa u Sarajevu, počinje 1910. godine, dakle godinu dana nakon prijedloga novih propisa. Kao takav, ovaj objekat se može svrstati u zadnju etapu razvoja austrougarske arhitekture u Sarajevu, gdje je prisutan bosanski slog, kao poseban arhitektonski izraz.

Gradnja se odvijala u dvije faze: posebno se gradilo sjeverno krilo, dakle sam Hadim Ali-pašin vakuf, a posebno južno krilo, gdje je smješten Zemaljski vakuf (Rijaset IZ u BiH i Vakufska direkcija).

Gradnja južnog krila se završava 1912. godine. Propisi iz 1893. predviđaju građenje objekata, koji pored prizemlja, mogu imati još najviše dva sprata. Graditelji su ovaj propis zaobilazili tako što su poštovali visinu vijenca prema ulici, ali su dodavali etažu prema unutrašnjem dvorištu.

To je slučaj i sa zgradom Rijaseta IZ u BiH i Vakufske direkcije (Hadim Ali-pašin vakuf), koja prema unutrašnjem dvorištu ima još jednu etažu, gdje i dan-danas postoje manje aktivne stambene jedinice. Originalni naziv projekta južnog krila iz 1910. godine je glasio: Zemaljski vakuf na Musali ulici.

Prema većini autora, projektant Hadim Ali-pašinog vakufa, dakle južnog krila, koje je riješeno kao zgrada na uglu između ulica Džemaludina Čauševića i Mis Irbine, je Josip Pospišil, a po nekim izvorima arhitekt Josip Vancaš. Ipak, utvrđeno je da je Josip Vancaš bio samo glavni direktor tadašnjeg bosanskohercegovačkog dioničarskog društva, a da je Josip Pospišil, koji je bio vodeći arhitekta društva, istinski autor zgrade Hadim Ali-pašinog vakufa.

Sve dileme oko autorstva su otklonjene nakon pronalaska objavljenog teksta autora Josipa Pospišila u bečkom stručnom časopisu Der Bautechniker. Tekst je bio naslovljen „O bosanskoj praksi“, i objavljen je 5. januara 1912. godine. Pospišil je tada objavio svoje nacrte i komentare vezane za projektovanje i gradnju Hadim Ali-pašinog vakufa. Josip Pospišil je tada već razvio svoj prepoznatljivi arhitektonski rječnik, tako da je i bez pronalaska ovog teksta bilo moguće odrediti autora, podaci su Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika.

I u pogledu samog naziva ovog objekta, postoje određene kontroverze.

Sudeći prema članku objavljenom u Novom beharu iz 1933/34, izvršena je zamjena identiteta Gazi Ali-paše sa Hadim Ali-pašom, koji je bio egipatski namjesnik, i umro je u Kairu 1560. godine.

Prema ovom izvoru, Gazi Ali-paša je bio bosanski sandžakbeg, polovinom XVI vijeka, i sa Hadim Ali-pašom nema nikakve veze. Naziv Hadim Ali-paša je dakle, vjerovatno pogrešan, međutim već je ukorijenjen, pa bi insistiranje na njegovom ispravljanju u ovom istorijskom trenutku bilo ravno reinterpretaciji, jer i ova zamjena naziva je već postala dio historije objekta.

U arhitektonskom stvaralaštvu iz austrougarskog perioda moguće je raspravljati o većim ili manjim umjetničkim dometima pojedinih faza razvoja arhitekture, ali je apsolutno nedvojbena njihova visoka dokumentarna i historijska vrijednost. To se posebno odnosi na posljednji period, koji je vezan za pojavu bosanskog sloga, koji  ima visoke dokumentarne, historijske, ali i umjetničke odlike.

Objekat Rijaseta IZ u BiH i Vakufske direkcije (Hadim Ali-pašin vakuf) predstavlja gotovo čisto ostvarenje ove arhitekture, sa vrlo malo primjesa drugih arhitektonskih izraza.

  

Zato je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika 2007. godine ovu historijsku građevinu proglasila nacionalnim spomenikom. 

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

BNN.BA