Centralna banka BiH: „Beogradska moderna“ još od 1929. u srcu Sarajeva

"101.MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Centralna banka BiH: „Beogradska moderna“ još od 1929. u srcu Sarajeva

05.12.2017 - 13:42
Ostalo

Historijska građevina Narodna (Centralna) banka Bosne i Hercegovine koja se nalazi u srcu Sarajeva spada u red objekata „banki i pošti“ izgrađenih u periodu između dva svjetska rata. Godine 1929. projekat beogradskog arhitekte Milana Zlokovića pobjeđuje na arhitektonskom konkursu, te tako dobiva povjerenje da gradi ovaj objekat. Bez obzira na različita viđenja, za ovu historijsku građevinu se može reći da pripada struji koja se, prema mjestu osnivanja grupe, kolokvijalno naziva „Beogradska moderna“.

Zgrada Narodne (Centralne) banke Bosne i Hercegovine nalazi se u sjevernom nizu ulice Maršala Tita u strogom centru Sarajeva. Objekat je izgrađen na lokaciji koja je sa zapadne strane ograničena ulicom Alije Isakovića, a sa istočne strane Dalmatinskom ulicom.

Izgradnja historijske građevine Narodne banke u Sarajevu započeta je 1929. godine, u vremenu kada je većina arhitekata bila pod uticajem moderne. U bliskom vremenskom periodu, u istoj gradskoj ambijentalnoj cjelini projektanti poput Helena Baldasara, braće Muhameda i Reufa Kadića i drugih izvode projekte koji danas predstavljaju reprezentativne primjere sarajevske moderne. Za razliku od stambeno – poslovnih objekata, banke i pošte u ovom periodu nisu bile čest projektantski zadatak. Investitori tih kapitalnih objekata, po pravilu su zahtijevali monumentalne objekte i smatrali su da moderna takvom zahtjevu ne može uspješno odgovoriti. Iz tog razloga izgrađen je objekat Narodne banke koji nije imao čista obilježja moderne, pogotovu u pogledu oblikovanja fasada.

Godine 1929. projekat beogradskog arhitekte Milana Zlokovića pobjeđuje na arhitektonskom konkursu. Zlokovićev projekat je svojevremeno izazvao polemike i različite ocjene javnosti. O tome svjedoči i citat iz Odluke Velikog župana Sarajevske oblasti o podizanju zgrade „Glavne filijale državne Hipotekarne banke u Sarajevu“ iz maja 1929. godine: „Fasada projektovane zgrade ne odgovara okolini, osim toga glavna fasada sa Aleksandrove ulice daje dojam nepotpunosti, a naročito obzirom na atiku, koja je duga 50 m, a visine 4,75 m, a bez ikakove arhitekture. Risaliti ove fasade suviše istupaju ispred glavne fronte obzirom na njihovu dosta malu širinu. Istočna i zapadna fasada nije rđava u istom stilu, već daje utisak da su to dijelovi fasade od dva objekta. Sjeverna fasada koja će biti vidljiva iz Sokolske – Jeftanovića ulice(9), veoma je skromna i usljed uključenih međuspratova, daje utisak fasade jedne zgrade, koja nema karaktera monumentalnosti“.

Bez obzira na različita viđenja, za ovu historijsku građevinu se može reći da pripada arhitekturi koja je nastala pod uticajem moderne, mada je preko njenog pročelja navučen akademski ogrtač, navodi se u elaboratu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika u Bosni i Hercegovoni.

Milan Zloković pripada struji koja se kolokvijalno naziva „Beogradska moderna“, prema mjestu osnivanja grupe.

U Beogradu je 12. novembra 1928. godine osnovana je »Grupa arhitekata modernog pravca«, čiji su osnivači bili Milan Zloković, Branislav Kojić, Jan Dubovi i Dušan Babić. Grupa je osnovana da bi se putem izrade arhitektonskih projekata, njihovom realizacijom i javnim nastupima, zalagala za principe moderne arhitekture.

U periodu prije osnivanja »Grupe arhitekata modernog pravca«, bilo je više pokušaja prenošenja evropskih uzora racionalističke arhitekture, putem uprošćavanja i ukidanja historijskih elemenata na arhitektonskim objektima, uvođenjem funkcionalističkih principa u arhitektonsko projektovanje i unošenjem racionalizacije u konstruktivni i kompozicioni sklop zgrada. Međutim, te pojave su bile prisutne u arhitekturi sporadično i izolovano, jer u to vrijeme nije postojao organizirani pokret putem kojeg bi karakteristični elementi, činioci modernog arhitektonskog projektovanja, bili predstavljeni stručnoj arhitektonskoj javnosti. Kraj 1928. godine se može smatrati trenutkom kada se definitivno kristalizirao modernistički pokret, prije svega osnivanjem »Grupe arhitekata modernog pravca«, a potom i individualnim radom snažnih arhitektonskih ličnosti.

Zloković, radeći u konzervativnoj sredini, gubio je poslove zbog arhitektonskih opredjeljenja. U takvim uslovima stvaralac je bio prinuđen na kompromise suprotne sopstvenim profesionalnim ubjeđenjima, poštujući zahtjeve svojih naručilaca. Iz tog razloga projektant radi i u drugim sredinama, poput Sarajeva, gdje je također prisiljen na određene kompromise.

Godine 1932., gradnja i opremanje objekta su u potpunosti završeni i od tada, pa do početka II svjetskog rata, objekat radi kao Glavna filijala državne Hipotekarne banke.

U periodu između dva svjetska rata, objekat je služio kao banka, ali je imao i stambenu funkciju, jer su na sjevernoj strani bili smješteni stanovi uposlenika. Objekat Hipotekarne banke tokom II svjetskog rata nije doživio značajnija oštećenja, a u njega je bila smještena Komanda njemačkih okupacionih snaga. Nakon završetka rata u objekat je smještena tadašnja Narodna banka NR BiH.

Nakon II svjetskog rata promijenjen je naziv objekta iz „Hipotekarna banka“ u „Narodna banka“. Desetak godina nakon završetka II svjetskog rata krajnji sjeverozapadni, odnosno sjeveroistočni dijelovi objekta su i dalje imali stambenu funkciju, ali nakon toga postaju funkcionalna jedinica Narodne banke.

Dana 27. avgusta 1955. godine podignuta je spomen-ploča na objektu radi obilježavanja događaja koji se na tom mjestu odigrao pola vijeka ranije, dakle prije izgradnje historijske građevine. Dana 27. avgusta 1905. godine  održan je prvi javni radnički zbor na kome su radnici Sarajeva i BiH pod rukovodstvom Miće Sokolovića donijeli odluku o osnivanju glavnog radničkog saveza za BiH.

Krajem pedesetih godina XX vijeka izvršena je dogradnja sjevernog krila objekta prema ulici Mehmeda Spahe, gdje je smještena Služba društvenog knjigovodstva, koja se izdvaja iz Narodne banke prije 1964. godine. Danas je u istom objektu smješteno Federalno ministarstvo finansija.

Sedamdesetih godina je izvršena nova dogradnja sjevernog dijela objekta prema unutrašnjem dvorištu i tu su smješteni dodatni kancelarijski prostori. U istom periodu, u unutrašnjosti južnog dijela objekta Narodne banke vršene su manje enterijerske prepravke, ali je originalna dispozicija prostora ostala ista. Radovi redovnog održavanja objekta bili su na zavidnom nivou, uključujući radove redovnog održavanja parkovske površine na sjeveru. Objekat je opremljen savremenom opremom (liftovi, alarm – uređaji) a sanitarni čvorovi su adaptirani savremenim potrebama. Osamdesetih godina XX vijeka izvršena je nadogradnja čitave etaže historijske građevine Narodne banke koja je vidljiva iz unutrašnjeg dvorišta.

Tokom perioda 1992-95 u objektu se čuvaju predmeti od velike kulturno – historijske vrijednosti za Bosnu i Hercegovinu, poput sarajevske Hagade. Istovremeno su u objekat prebačeni ostaci arhive Republičkog zavoda za zaštitu kulturno – historijskih spomenika. Suterenske prostorije su služile i kao sklonište tokom granatiranja Sarajeva. Objekat je u tom periodu pogođen više puta iz artiljerijskih oružja, ali nisu zabilježena teža oštećenja.

Avgusta mjeseca 1997. godine osnovana je Centralna banka Bosne i Hercegovine koja je i danas smještena u objekat.

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

Pripremila: Aldina Rovčanin/BNN.BA

BNN.BA