Crkvina kod sela Vrutci na Ilidži, ostaci jedne od najstarijih srednjevjekovnih crkava u centralnoj Bosni

Historija kao svjedok vremena, svjetlost istine, život uspomene i vjesnica starine

Crkvina kod sela Vrutci na Ilidži, ostaci jedne od najstarijih srednjevjekovnih crkava u centralnoj Bosni

20.12.2017 - 21:21
Ostalo

Vrutci su selo ispod Igmana koje se nalazi oko 3 km zapadno od Ilidže. U ovom mirnom mjestu nalazi se pravo blago - historijsko područje, ostaci preromaničke crkve i srednjevjekovno groblje kao svjedok vremena, svjetlost istine, život uspomene i vjesnica starine. Arheološka područja koja se nalaze na Butmiru, Naklu kod Vojkovića, Gracu na Ilinjači kod Kotorca, Debelom Brdu, Zlatištu, te brojnim gradinama svjedoče o kontinuitetu naseljavanja regiona Sarajevskog polja, od neolita pa sve do danas. 

Kako se to navodi u elaboratu Komisjije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovie, početkom 7. vijeka  započinje faza naseljavanja Slovena na zapadni dio Balkanskog poluostrva. Podaci o životu stanovnika današnje Bosne i Hercegovine u naredna dva vijeka su sporadični i nedovoljno jasni. U 9. vijeku sa sigurnošću može da se  kaže da se ovaj prostor uklapa u savremene kulturne tokove, identične onima u susjednim zemljama. Pouzdane vijesti iz 10. vijeka govore o postojanju čvrstih mikropolitičkih jedinica, župa. Gornju, Užu ili Pravu Bosnu, jezgru ranosrednjevjekovne bosanske države, činilo je sedam župa među kojima je bila i župa Vrhbosna. Nema sumnje da se nakon smirivanja novodoseljenog etnosa u 7. i 8 vijeku u području Sarajevskog polja razvijao jak politički i kulturni centar Gornje Bosne. Za župu Vrhbosnu istoričari vežu i podizanje Katere, jednog od dva grada koje pominje Porfirogenet polovinom 10. vijeka, ali mjesto na terenu još nije identifikovano. Gradnja crkve u Vrutcima u 9. vijeku ili početkom 10. vijeka takođe je dokaz organizovane i ekonomski moćne zajednice, odnosno pojedinca. 

Župa Vrhbosna, čijim je zapadnim predjelima pripadala i današnja Ilidža, obuhvatala je porječja rijeka Miljacke i Željeznice i gornji tok Bosne. Od druge polovine 14. vijeka južna granica župe se pomjera do Kijeva, odakle se Kasindolskim potokom pruža ka Jahorini. Istočna granica je pomjerena do rijeke Bistrice, Miljackom do Buloga i preko Vučje Luke do Ozrena. Do početka 14. vijeka ova župa je bila pod neposrednom vlašću bosanskih banova. U 14. i 15. vijeku je sporna njena pripadnost bosanskom kralju ili porodici Pavlovića. Polovinom 15. vijeka dio župe držale su i Kosače. Oko njenih granica su se sudarali interesi bosanskog kralja i dviju porodica oblasnih gospodara. Od treće decenije 15. vijeka do konačnog zauzeća 1448. godine, župa je često bila izložena upadima Osmanlija. 

Jedna od najstarijih srednjevjekovnih crkava u centralnoj Bosni je crkva u Vrutcima. Na osnovu analogija, ulomci crkvenog namještaja mogu se datovati u drugu polovinu 9. vijeka i prvu deceniju 10. vijeka. Nabrojana je među 12 posjeda bosanske biskupije u povelji iz 1244. godine, a posvećena je svetom Stjepanu Prvomučeniku. 

Vrijeme i okolnosti rušenja crkve nisu poznate. Nakon rušenja oko nje je nastala nekropola sa stećcima.

Arheološkim iskopavanjima su ustanovljeni ostaci iz dvije različite faze gradnje. Sitni fragmenti bojenog maltera pokazuju da je unutrašnjost crkve bila oslikana. Prije podizanja mlađe crkvene građevine, zidovi stare su zaravnjeni iznad temelja, na cijeloj svojoj dužini. Arheološkim iskopavanjima je pronađeno pedeset ulomaka kamena ukrašenog predromaničkim pleternim ukrasima. Motivi su raznovrsni, od najjednostavnijeg dvotračnog do mrežastih prepleta izvedenih troprutim trakama. Ostali motivi su kuke, plastična perforirana rebra i rozete.  Najveći broj ulomaka kamene plastike potiče sa dijelova oltarne pregrade: pluteja, pilastara, kapitela i stubova. Nekoliko ulomaka pripadalo je ciboriju. Zbog velike usitnjenosti, prikupljeni materijal ne pruža dovoljno elemenata za potpunu, pa ni za djelimičnu rekonstrukciju prvobitnog izgleda. Jedino je krst, koji je stajao na vrhu zabata oltarske pregrade, moguće potpunije rekonstruisati. Za kamenu dekorativnu plastiku je korišten bijeli sitnozrnasti pješčar koji je zbog svoga homogenog sastava pogodan za obradu.         

Srednjevjekovno groblje čini nekropola sa stećcima i veliki broj grobova bez nadgrobnika.

Nekropolu sa stećcima čini 80 spomenika u obliku sanduka. Orijentisani su po pravcu zapad – istok, sa neznatnim odstupanjima na sjeverozapadnu ili jugozapadnu stranu  i poređani u nizove. Svi su dobro obrađeni, ali su prilično oštećeni, zbog lošeg kvaliteta kamena. Nemaju ukrasa. Neki od stećaka su postavljeni na zidove porušene crkve, ali ni jedan stećak nije bio u njenoj unutrašnjosti.

Pored ovih grobova, prilikom iskopavanja je pronađen i veliki broj ravnih grobova koji su ukopani u zemlju i pokriveni sedrenim komadima. Istraženo je devet ravnih grobova i jedan grob koji se nalazio ispod stećka. Dva istražena groba bila su ukopana u podnicu, u sjeverozapadnom uglu naosa, paralelno sa sjevernim zidom crkve. Grobovi su bili bez ikakve arhitekture. Jedan pokojnik je bio položen direktno na zdravicu. Stratigrafski podaci govore o tome da su pokojnici ukopani u vrijeme dok je crkva bila aktivna, a najkasnije prije njenog rušenja. Ostali istraženi grobovi su bili raspoređeni uz građevinu ili na njenim porušenim zidovima. Većina grobova je bila zidana blokovima od sedre koji potiču sa građevine, bez upotrebe maltera. Tri groba su bila ukopana u građevinskom šutu. Sudeći po ostacima ugljenisanog drveta koji su pronađeni u dva groba, pokojnici su sahranjeni u drvenom sanduku ili položeni na dasku.

Također, pronađene su i dvije fragmentirane naušnice, datovane od 9. do 11. vijeka, 9 novčića; svi su srebrni piccoli, kovani u sjevernoj Italiji, od druge polovine 12. vijeka do prve polovine 14. vijeka, te ostali grobni nalazi: naušnica od posrebrene bronze sa tri bikonične jagode, datovana od 9. do 15. vijeka, bronzani prsten i keramika.  U supstrukciji groba ispod stećka pronađena su dva fragmenta dovratnika crkve, te rimski žrtvenik posvećen rimskoj Trijadi, koji je tu najvjerovatnije dospio sa rimskog nalazišta na Ilidži. Natpis na žrtveniku je oštećen i može samo djelimično da se pročita.

 * Predromanička crkva i srednjevjekovno groblje u selu Vrutci je evidentovani spomenik kulture, upisan u evidenciju spomeničkog fonda Kantonalnog zavoda za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Sarajevo. Arheološko područje se nalazi na Privremenoj listi nacionalnih spomenika pod nazivom Ilidža - Vrutci.  Od 1960. do 1962. godine izvršeno je probno arheološko iskopavanje na nekropoli sa stećcima. Tom prilikom su pronađeni ostaci crkve. Radove je obavio Š. Bešlagić. Godine 1975. obavljena su sistematska arheološka iskopavanja kojima je rukovodila Margita Gavrilović. Uvidom na licu mjesta, još u julu 2004. godine Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine ustanovila je da je usljed dugogodišnjeg neodržavanja područje zapušteno, pokriveno visokim samoniklim rastinjem i ne može se sagledati niti utvrditi stanje stećaka, odnosno ostataka crkve. 

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

BNN.BA