Nacionalni spomenici koje je prije više od 500 godina podigao Isa-beg Ishaković

"101.MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Nacionalni spomenici koje je prije više od 500 godina podigao Isa-beg Ishaković

18.01.2018 - 14:48
Ostalo

Careva džamija u Sarajevu jedna je od prvih džamija izgrađenih u Bosni i Hercegovini i prva izgrađena u gradu na Miljacki. Ova džamija podignuta je prije 555 godina, 1462., a njenu izgradnju je finansirao i omogućio treći beg Osmanlijske pokrajine, osnivač grada Sarajeva, Isa-beg Ishaković. Iste godine u dokumentima spominje se i Isa-begov hamam, podignut neposredno uz džamiju, koji važi za najstariju banju Sarajeva i ovih prostora... Sudbina ovih drevnih objekata kroz stoljeća se mijenjala, pa su iz okupljališta Sarajlija postajala i mjesta stradanja... 

Kompleks Careve džamije sa Isa-begovom banjom izgrađen je uz lijevu obalu Miljacke, u sarajevskom naselju Bistrik, u blizini trgovačke jezgre Baščaršije.

U dokumentima bosanskog sandžakbega Isa-bega Ishakovića iz 1455. godine, najnaprednije naselje koje su Turci zatekli u župi Vrhbosni bio je srednjovjekovni trg Tornik ili Utorkovište. Mjesto, koje sa izgradnjom Isa-begovih zadužbina počinje dobijati urbanu fizionomiju čitljivu i u urbanoj matrici današnjeg Sarajeva, stiče, prema turskim izvorima iz 1462. i 1468/1469. godine, status kasabe, odnosno šehera i spominje se pod nazivima Staro Trgovište ili Stara Varoš, Trgovište, Saraj, Saraj-ovasi, Saraj-kasabasi Bosna-saraj. Godine 1507, naselje se prvi put spominje pod imenom Sarajevo.

Prema vakufnami sačinjenoj između 1. februara i 3. marta 1462. godine, Isa-beg Ishaković zavještao je zaviju i most, a za njihovo održavanje uvakufio mlinove u selu Brodac, hamam i tekuću vodu za njegove potrebe kao i ostatak vode, han, dućane, te veći broj zemljišnih posjeda na području današnjeg Sarajeva i okoline. U turskim dokumentima se spominje prvobitno postojanje jedne manje džamije na mjestu današnje Careve džamije za koju se na osnovu jednog kasnijeg zapisa sada pouzdano zna da je tu prvu džamiju podigao Isa-beg Ishaković.

Sam prostorni položaj te džamije u odnosu na prostorni razmještaj ostalih objekata, koji se izričito navode kao Isa-begove zadužbine, potvrđuje prethodnu tvrdnju. Iz navedenog proizlazi da je Isa-beg džamiju gradio u slavu sultana Mehmeda II Osvajača, kome ju je i poklonio, pa iz tog razloga sredstva za njeno održavanje i plaće službenicima nije predvidio svojom vakufnamom.

Krajem novembra ili početkom decembra 1480. godine, za vrijeme trodnevnih napada, osvajanja, pljačkanja i paljenja, vojska mađarskog kralja Matije Korvina, predvođena Vukom Grgurevićem i banovima Ladislavom od Egervara i Petrom Dojčinom zapalila je Sarajevu, a iz jednog kasnijeg sudskog iskaza iz 1565. godine saznaje se da je u tom požaru teško oštećena i Careva džamija stoga je njena ponovna gradnja bila neophodna.

Na osnovi jedne carigradske diplome, saznajemo da je glavni imam i hatib i mutevelija Careve džamije bio Muhamed Fadil Šerifović. On postupa prema naredbi sultana Abdul Medžida, sina Mahmuta II, iz 1847. godine, da džamiju "popravi i raširi", te upravlja radovima "proširenja džamije sa dvije lađe, a ispred džamije, na osam kamenih stubova podiže krov ispod kojeg su otvorene sofe", pravi dva drvena ćursa, musandaru (mahfil) za mujezina, musandare u tetimama, vrši preoblikovanje portala iznad kojeg postavlja natpis sa sultanskom tugrom Abdul Medžida.

Godine 1857/58, isti mutevelija, uz džamiju,  gradi medresu sa 12 sobica za učenike medrese i dershanom u kojoj on sam, jedno vrijeme i predaje kao njen muderis. Na kemenoj ploči, veličine 90x25 cm, koja se nalazila iznad ulaza u medresu, ispisan je talik pismom tarih na turskom jeziku u četiri četvorna polja:

«U ime Božije postavljen je temelj ovoj naučnoj ustanovi,

I uz zahvalnost Stvoritelju omogućeno njeno dovršenje.

Osnivač joj sastavi lijep dževher kronogram:

Istiniti je omogućio Fadilu podizanje medrese.»

Medresa se nalazila poviše Ajni-begova mekteba i nazivala se Carevom medresom. Nakon Berlinskog kongresa, austrougarske okupacije i oružanog otpora sarajevskog stanovništva austrijskoj vojsci, grad je 19. augusta 1878. godine zauzet, a nekoliko džamija je pretvoreno u skladišta, uključujući i Carevu, koja do kraja 1891. godine ostaje zatvorena.

Dvadeset godina nakon što su u pseudomarskom načinu izvedene Vijećnica, Šerijatska škola i neke druge građevine, "Carsko i kraljevsko zajedničko ministarstvo" odobrilo je da se za smještanje Ulema-medžlisa u Sarajevu podigne nova palača na zemljištu pred Carevom džamijom. Zajedno sa ovom gradnjom će se obnoviti i Careva džamija, te je ušlo u projekt da se džamija što ljepše oboji. Radi izgradnje novog objekta 1910. godine porušeni su sljedeći objekti: biblioteka, muvekithana i prostorije za imama, hatiba i mujezina, česma i svi okolni objekti, a za projektanta je određen građevinski nadsavjetnik, arhitekta Karl Paržik.

Tokom drugog svjetskog rata, prilikom njemačkog bombardiranja Sarajeva, 13. aprila 1941. godine, kompleks Careve džamije je bio pogođen avionskom bombom, koja je oštetila gornji lijevi ugao kubusa džamije iznad trompe, te spoj lijeve tetime i ulaznog trijema, kao i arkade na toj strani trijema, ali je to već 1943. godine popravljeno.

Uz Carevu džamiju, sa njene jugoistočne i jugozapadne strane, smješteno je veće groblje sa preko stotinu nišana raznih oblika i veličina. Najstariji od njih je iz 1623. godine, ali je sahranjivanje vršeno ovdje i ranije, vjerovatno od druge polovine 15. stoljeća.

Sačuvani natpisi pokazuju da su ovdje sahranjivani odličnici, veziri, munle, muftije, šejhovi, službenici Careve džamije, kao i članovi njihovih porodica. Na ovom groblju je pokopan sarajevski muftija, osnivač hanikaha šejh Ibrahim-efendija Bistrigija. Veliki broj epitafa je u stihovima, a skoro svi su izvedeni u dekorativnom arapskom pismu. Ostali ukrasni elementi na spomenicima ovog groblja su rijetki. Tako jedan ženski nišan od skopaljskog mramora ima bogato ukrašenu djevojačku kapu, jedan aginski nišan bez natpisa ima na turbanu čelenku i sa jedne strane mač.

Godine 1955. Uprava za parkove u Sarajevu pristupila je uređenju groblja uz Carevu džamiju. Tom prilikom su svi nišani ovog harema ispravljeni i svrstani kao vojnici u stroju, čime je harem izgubio od svoje autentičnosti i arhaičnosti.

Godine 1912. arhitekt Karl Paržik je, poštujući modul i koristeći elemente koji su viđani u izgradnji bosanskih kuća, projektovao zgradu Ulema medžlisa (islamskog vjerskog vijeća) i uspješno je ukomponovao cjelinu sa Carevom džamijom.

Za vrijeme vladavine Osmanskog carstva javni hamami bili su zastupljeni u svim većim gradovima. Najstariji javni hamam, odnosno tursko kupatilo u BiH dao je sagraditi u Sarajevu osnivač tog grada, plemić i vojni zapovjednik Isa-beg Isaković. On je tokom 30-godišnjeg boravka u Sarajevu, u 15. stoljeću, dao sagraditi niz objekata, osim Careve džamije podigao je i prvi most na Miljacki, starogradske dućane i druge objekte koji i danas služe svrsi.

Iako nikada nije opisan niti zabilježen prvobitni izgled gradskog hamama u Sarajevu, pisani dokumenti svjedoče kako je bio od velike važnosti jer je najbliži nakon njega bio tek onaj u Budimpešti, a onda u Istanbulu, tadašnjem Carigradu.

Isa-begov hamam, koji se još zvao i Carev hamam, jer je bio sagrađen u kompleksu Isa-begovih zadužbina, je najstariji hamam u BiH i sagrađen je koju godinu prije 1462. godine, kada se spominje u Isa-begovoj vakufnami. 

Ne zna se pouzdano da li je ovaj hamam nastradao u požaru 1769., što je zahvatio njegovu blizinu, ali je u ponovnom požaru 22. januara 1810., izgorjelo sve što je bilo od drveta, a pripadalo ovom hamamu. Od uvođenja regularne vojske u Turskoj, služio je ovaj hamam naročito vojsci.

Nadzor nad gradnjom nove Isa-begove banje vršio je bečki civilni arhitekta Josip plemeniti Vancaš, a građevinskim radovima je rukovodio graditelj Vjekoslav Toth, dok je mašinsku opremu isporučila budimpeštanska tvrtka Mat. Zellerin. 

Objekat koji nosi naziv svog graditelja, kroz vijekove je oštećivan, paljen, urušavan i ponovo sagrađivan.

U toku agresije na BiH, 1992-1995., zgrada ovog javnog kupatila je teško oštećena granatama. Po prestanku ratnih dejstava na ovom objektu nisu poduzeti nikakvi sanacioni zahvati, pa je zaprijetila opasnost potpunog propadanja. Donacijama Turske obnovljeno je zdanje Isa-begovog hamama koji je 2015. godine zasjao punim sjajem i danas nosi titulu jedinog javnog, gradskog hamama na Balkanu. Tako je obnovom hamama vraćen duh i tradicija važnosti korištenja hamama koja je godinama bila zapostavljena.

Ova vrijedna kulturno-historijska graditeljska cjelina - Careva džamije sa Isa-begovom banjom 2004. godine proglašena je nacionalnim spomenikom BiH.

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

 

A.Zornić

BNN.BA