Naselje Crni Vrh: Nacionalni spomenik u duhu moderne

"101.MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Naselje Crni Vrh: Nacionalni spomenik u duhu moderne

26.02.2018 - 15:10
Ostalo

Građevinska cjelina, naselje Crni Vrh predstavlja jedino planski građeno naselje iz perioda između dva svjetska rata u Sarajevu, koje je izvedeno u duhu moderne. Naselje je sagrađeno sredstvima Željezničarske kreditne i potporne zadruge osnovane 1923. godine u Sarajevu i Stambene zadruge koja je osnovana 1925. godine sa zadatkom ublažavanja socijalne bijede željezničara. Crni Vrh je regulacionim planom isparcelisan na 93 građevne parcele. U projektovanju pojedinačnih objekata učestvovali su značajni predstavnici moderne sa područja tadašnje Kraljevine Jugoslavije: Dušan Smiljanić, Franjo Lavrenčić, Bruno Tartalja, Danilo Kocijan, Franc Novak, Mate Bajlon i Stjepan Planić. U sklopu naselja nalazi se i vila u kojoj je živio Mate Bajlon. Planska osnova naselja je uglavnom očuvana, a karakteristično je da je regulacioni plan poštovan i kasnijim izvedbama nakon Drugog svjetskog rata.

Stambeno naselje Crni Vrh u Sarajevu nalazi se na području općine Centar sjeverno od Marijin Dvora, u čijem se centralnom dijelu nalazi Kalemova ulica, postavljena u smjeru istok-zapad. Područje je sa juga ograničeno ulicom Kranjčevićeva, a sa istoka kompleksom Državne bolnice.

Područje Crnog Vrha u Sarajevu do kraja 15. vijeka najvjerovatnije nije bilo naseljeno, i ne postoje podaci na osnovi kojih bi se moglo pouzdano zaključiti da je zemljište obrađivano. Centralna komunikacija područja – Kalemova ulica, je tokom osmanskog i austrougarskog perioda predstavljala seoski, tačnije čobanski puteljak oko kojeg nije bilo formirano naselje.  Krajem 15. vijeka spominje se zemljište u vlasništvu Skender-pašinog vakufa Međuputnica, Zagorica i Sušica. Imenom Sušica se zvala i ulica koja je spajala Koševski potok na istoku i Pofaliće na zapadu.

Krajem osmanskog perioda, šezdesetih godina 19. vijeka u blizini Magribija džamije, jugoistočno u odnosu na područje Crnog Vrha podignuta je Vojna bolnica (Hastahana), u stilu koji nagovještava prodor evropskih historicističkih tendencija u arhitekturi i urbanizmu Sarajeva. Uz ovu bolnicu se grade i stambeni objekti, a sjeverozapadno, na području obuhvata Crnog Vrha istovremeno su podignute bolničke barake, na mjestu gdje se danas nalazi savremeni bolnički kompleks “Dr. Abdulah Nakaš”.

Početkom austrougarskog perioda, 1878. godine na području Gorice, u zoni Crnog Vrha, pružen je oružani otpor austrougarskoj vojsci, i tu su strijeljani organizatori Kaukčija Abdulah-efendija, Muhamed Hadžijamaković i Avdo Jabučica. Austrougarska vlast je urbanizirala područje Crnog Vrha istočno u odnosu na bolničke barake podignute tokom osmanskog perioda (ulice Tepebašina, Odobašina, Avde Jabučice, istočni dio Kranjčevićeve i druge), dok je područje zapadno ostalo neizgrađeno, što će stvoriti pretpostavke za razvoj stambenog naselja u narednom historijskom periodu. Izuzetak na zapadnoj strani će predstavljati regulacija Tešanjske ulice, koja nastaje 1913. godine, kada su izgrađene prve kuće. Izvedba te ulice, koja će spojiti gradsko područje Marijin Dvora preko Kranjčevićeve ulice sa Crnim Vrhom, i dalje Koševskim Brdom će stvoriti urbanističke pretpostavke za izgradnju stambenog naselja tokom prve polovine 20. vijeka, s obzirom da pristup Crnom Vrhu nije bio moguć sa istoka, odnosno današnje ulice Avde Jabučice.

Arhitektura koja je tokom dvadesetih i tridesetih godina 20. vijeka nastajala u Sarajevu, bila je raznovrsna i osmišljavana je u sprezi domaće tradicije i srednjoevropskih utjecaja. Ona je na sarajevskom tlu svoje korijene imala u razvijenoj domaćoj kulturi stanovanja. Sarajevske kuće su smišljeno postavljane u svoju okolinu, često u prirodu sa baštama i ljetnim kuhinjama. Imale su razrađenu unutrašnju i vanjsku dispoziciju, a namještaj je bio praktičan i udoban. Grad je iz austrougarskog perioda naslijedio razvijenu infrastrukturu (ulice, regulacione linije, vodovod i kanalizaciju).

Porodične kuće i vile projektovali su i izvodili slijedeći sarajevski građevinci: Bajlon, Lovrenčić, Rajs, Grabrijan, Pavlin, braća Kadić, Šamanek, Baldasar, Smiljanić, Bunić, Dimitrijević, Moravec, ali i zagrebački arhitekta Stjepan Planić.

Građevinska cjelina Crni Vrh sagrađena je sredstvima Željezničarske kreditne i potporne zadruge Z.S.O.J. osnovane 26. juna 1923. godine u Sarajevu i Stambene zadruge koja je osnovana 1925. godine sa zadatkom ublažavanja socijalne bijede željezničara. Željezničarska zadruga je osnovana u najtežem periodu finansijske i ekonomske podređenosti željezničara kao tadašnjih državnih službenika. Ideja o osnivanju je iznesena na skupštini održanoj u Gradskoj vijećnici dana 9. jula 1922. godine od strane Jovana Đurića. Inicijativa je ponovo pokrenuta 28. maja 1923. godine, kada je Nikola Kalem na sjednici udruženja predložio da se konačno poduzmu konkretne osnivačke aktivnosti.

Konačno, 26. juna 1923. godine, u prisustvu 28 skupštinara osnovana je zadruga koja je za cilj imala poboljšanje materijalnog i socijalnog statusa željezničara, a za prvog predsjednika je izabran Drago Grgurić. Iste godine su odobreni prvi zajmovi članovima zadruge.

Stambena zadruga je osnovana dvije godine kasnije, 1925. godine, i njen se rad oslanjao na prethodno osnovanu Željezničarsku kreditnu zadrugu. Malobrojno članstvo zadruge se nije moglo prihvatiti zadaće prikupljanja potrebnih finansijskih sredstava. Snažnija aktivnost Stambene zadruge je zabilježena tek 1929. godine kada je otkupljen veći komad zemljišta u Novom Sarajevu, za koji je izrađen Regulacioni plan u cilju gradnje stambenih objekata.

Godine 1931. održana je VII godišnja skupština Željezničarske zadruge, kada je odlučeno da zadruga aktivno učestvuje u kupnji kompleksa zemljišta na Crnom vrhu za potrebe zadrugara i izgradnju zadrugarskih kuća.

Početkom 1932. godine, Stambena zadruga je otkupila zemljište na Crnom Vrhu za koje je izrađen Regulacioni plan, kojim je isparcelisano na 93 građevne parcele. Iduće godine se počelo sa gradnjom stambenih objekata rađenih u duhu moderne.

Na desetu godišnjicu rada, 1933. godine zabilježena je pomoć Željezničarske zadruge u izgradnji ukupno devet novih kuća na Crnom Vrhu. Iste godine uprava Željezničarske zadruge je, sa odobrenjem Skupštine, tragala za pogodnim zemljištem za gradnju veće stambene zgrade. U tu svrhu je Željezničarska zadruga otkupila 3 parcele od Stambene zadruge (u Kranjčevićevoj ulici) i na tom mjestu podigla veliku zgradu za potrebe svojih zadrugara.

Nakon izrade svih potrebnih nacrta kolektivne stambene zgrade, objekat je pokriven prije zime. Objekat je bio završen do juna 1934. godine, a sastojao se od 14 savremenih stanova sa 2 sobe, kuhinjom, banjom i sporednim prostorijama i 5 lokala.

U urbanističkom smislu, izgradnja područja predstavlja logičan nastavak naselja Marijin Dvor, podignutog tokom austrougarskog perioda. Geomehaničke osobine tla i izdvojeni položaj na brdu su odbijali austrougarske građevine, koji su urbanizirali samo istočno područje gdje se danas nalazi ulica Avde Jabučice.

U narednoj građevinskoj epohi Crni Vrh pokazao kao područje na kojem je u statičkom smislu bilo moguće graditi individualne stambene objekte. Blizina centralnog područja i osunčanost su predstavljali velike prednosti, koje je Željeznička zadruga znala iskoristiti u uvjetima kada su ravničarska, ali i padinska područja desne obale Miljacke u centru bila već izgrađena.

Izvedba naselja će dokazati da je moderna kao stvaralački pokret sposobna stvoriti urbanističko-arhitektonske kreacije koje će predstavljati univerzalne vrijednosti u oblasti stambene arhitekture. Pravo na vidik i osunčanje, organska veza stambenih jedinica i zelenila, kao i mjerilo su bili elementi kojima je iskazano poštovanje prema tradicionalnom građevinstvu sarajevskih mahala. 

Urbanizam Crnog Vrha u Sarajevu je pod jasnim utjecajem izgradnje sličnih stambenih naselja na području Srednje Evrope.

Izgradnja Željezničarske kolonije na Crnom Vrhu je predstavljala najkrupniji urbanistički poduhvat u Sarajevu iz perioda između dva svjetska rata. Do 1932. godine Željezničarska zadruga je otkupila cjelokupnu južnu stranu Crnog Vrha, a područje je regulisano tako što su određene trase novih ulica – Kalemove i Zadrugine (danas Omera Stupca) i Kranjčevićevog stepeništa (današnja ulica Halida Nazečića). Konkurs za izradu idejnih rješenja tipova kuća i arhitektonsku izgradnju cijelog područja raspisan je 05.01.1933. godine. Ocjenjivački sud, u kome su bili i sarajevski arhitekti Dušan Smiljanić i Mate Bajlon, 09.04.1933. godine zaključio je svoj rad. Od 45 prispjelih radova nijedan nije sasvim zadovoljio, pa prva nagrada nije dodijeljena, ali jesu 2. nagrada i dvije 3. nagrade, a 3 projekta su otkupljena.

Dana 25.04.1933. godine u Sarajevu je priređena izložba konkursnih radova prispjelih iz Kraljevine Jugoslavije i inostranstva, koji su trebali dati rješenje za pet tipova porodičnih kuća. Prvi tip je trebao imati dvije sobe, stambenu kuhinju i sve nus prostorije, a peti četiri sobe, kuhinju i nus-prostoriju. Tražena je krajnja ekonomičnost svih tipova, a cijelo naselje trebalo je urediti tako da gustina naseljenosti ne bude velika. Iz Zagreba je stiglo devet projekata, iz Sarajeva osam, Ljubljane šest, Beograda pet, iz Splita i Praga po tri, a nekoliko projekata je stiglo iz Pariza i Beča. Iako je konkurs bio usložnjen specifičnom konfiguracijom terena, stiglo je nekoliko vrijednih radova inspirisanih rješenjima naselja Vajsenhof u Štutgartu i naselja Baba u Pragu.

Očuvana dokumentacija o autorima projekata je oskudna, ali se zna da su u izvedbi objekata na Crnom Vrhu učestvovali Mate Bajlon, Franjo Lavrenčić i Bruno Tartalja, dobitnik 3. nagrade na konkursu, koji je izradio rješenja jednoporodičnih i višeporodičnih kuća. Slovenački arhitekti Danilo Kocijan i Franc Novak dobili su također 3. nagradu razrađujući tipove porodićnih kuća.

Između 1933. godine i početka Drugog svjetskog rata, samo u Kranjčevićevoj ulici su bili izgrađeni gotovo svi predviđeni individualni stambeni objekti i jedna stambena zgrada, dok su u Kalemovoj i drugim ulicama izvedeni samo dijelovi planom predviđenog naselja. U Kalemovoj ulici je na sjevernoj strani izgrađen kameni podzid koji je doprinio stabilizaciji građevinskog zemljišta. Svi projekti su na kraju rađeni kao jedinstveni, tako da je bila isključena tipološka izgradnja.

Tokom Drugog svjetskog rata nisu zabilježena ozbiljnija oštećenja objekata, s tim što su pripadnici njemačke vojske uselili u određene objekte i ostali u njima do kraja rata.

Period nakon Drugog svjetskog rata karakterističan je radi velike potrebe za novim gradnjama, ali i velike materijalne i ekonomske oskudice. I pored takvih okolnosti, u određenoj mjeri se poštovao postojeći regulacioni plan koji je izradila Željezničarska zadruga. Kolektivne stambene zgrade, rađene na tragu moderne bile su znatno skromnijih oblikovno-arhitektonskih ambicija i komfora, ali nisu zabilježene gradnje koje su bile u izrazitom konfliktu sa postojećom urbanističkom matricom.

U urbanističkom smislu, period neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata predstavlja trenutak kojim je Crni Vrh, odnosno Kalemova ulica, kvalitetno povezan sa centralnim gradskim područjem. Područje između Kalemove ulice i ulice Avde Jabučice, koja je postavljena istočno u odnosu na Kalemovu, je probijeno, i konačno je ostvaren saobraćajni protok kroz obje ulice. 

Pedesetih godina 20. vijeka završena je izgradnja željezničke stanice zapadno od područja Crnog Vrha, te je značaj Kranjčevićeve ulice porastao, jer je predstavljala saobraćajnicu kojom je stanica spojena sa centrom grada.

Od šezdesetih godina počeo je neprimjereni proces preoblikovanja pojedinih objekata (što se pogotovo odnosi na Kranjčevićevu ulicu) kada je izvršena ireverzibilna transformacija kuća Mate Bajlona i inženjera Golubovića (današnji Dom pisaca), stambene zgrade izvedene po projektu arhitekte Franje Lavrenčića, kao i drugih objekata na cijelom području.

Tokom zadnjeg rata u BiH (period 1992 - 1995) nisu zabilježena posebna oštećenja objekata vezanih za građevinsku cjelinu nastalu u periodu između dva svjetska rata. Kranjčevićeva ulica je u tom periodu predstavljala glavnu saobraćajnicu i komunikacionu vezu centra grada na istoku i novog dijela grada na zapadu.

Nakon agresije na BiH izvedeni su izrazito neprimjereni zahvati kada su pojedini vrijedni primjeri moderne nestali (vila Kosić), a na njihovom mjestu su nicali objekti u konfliktu sa ambijentalnom cjelinom. Na osnovi urbanističkih nacrta iz aktuelnog regulacionog plana „Crni Vrh“ može se zaključiti da postoji namjera dalje degradacije ambijentalne cjeline, što se naročito odnosi na namjeru širenja Kalemove ulice prema sjeveru, čime bi se narušile zelene površine preostalih objekata građenih u periodu između dva svjetska rata. Isto tako, primjetno je da se pojedini objekti iz istog perioda namjeravaju srušiti i na njihovom mjestu izgraditi novi stambeni objekti.

Građevinsku cjelinu Crni Vrh Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika je 2012. godine proglasila nacionalnim spomenikom BiH.

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

BNN.BA/Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika