Petrakijina ulica u Sarajevu čuva prekrasne vile, neprocjenjivo historijsko blago

"101.MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Petrakijina ulica u Sarajevu čuva prekrasne vile, neprocjenjivo historijsko blago

13.03.2018 - 13:09
Ostalo

Petrakijina ulica u Sarajevu jedna je u nizu ulica grada na Miljacki koja čuva neprocjenjivo historijsko blago: kompleks vila iz austougarskog perioda. 

Osim historijske i dokumentarne vrijednosti, ova graditeljska cjelina ima veliku ambijentalnu, ali i umjetničko-estetsku vrijednost, s obzirom na to da su, tada najveći projektantski autoriteti u BiH, gradili jedinstvene objekte, u stilskom i oblikovnom smislu, koje ne susrećemo u drugim gradovima BiH, samo u Sarajevu...

Dolaskom Austrougarske vlasti u Sarajevu se osjećaju velike ekonomske, socijalne i kulturne promjene koje se odražavaju na arhitekturu i urbanizam.

Sarajevo se do 1878. godine oblikovalo po pravilima orijentalnog grada. Dolaskom nove uprave, urbano tkivo grada se razvija pod direktnim evropskim uticajima. Na tradicionalnu urbanističku matricu, gdje je Čaršija središte javnog života, oko koje se nadovezuju stambene jedinice-mahale, sada se nastavlja novi, evropski arhitektonski i urbanistički koncept. Javlja se arhitektura koja će dovesti do većih promjena u tradicionalnoj urbanističkoj matrici grada.

U vrlo kratkom vremenskom periodu 1903. i 1904. godine, u Petrakijinoj ulici u Sarajevu, na uzvišenju koje se nalazi iznad ulice Niže banje izgrađene su četiri reprezentativne stambene vile (vila Mandić, vila Heinricha Raithera, vila Hermine Radisch i vila Forstratha Miklaua), koje su se kvalitetom izrade, veličinom i brižljivo projektovanim arhitektonskim detaljima izdvajale od sličnih ostvarenja iz austrougarskog perioda nastalih u Sarajevu.

U vrijeme kada su projektovane i građene ove vile, na snazi je bio Građevinski red za „Zemaljski glavni grad Sarajevo“, objavljen 5. avgusta 1893. godine. Ovim građevinskim redom se, između ostalog, vodila velika briga o budućem izgledu grada, pa su u pogledu građenja i primjene građevinskog materijala postavljeni novi standardi bliski tadašnjim visokim evropskim standardima.

Prva u nizu, gledajući sa sjevera je vila Mandić koja je izgrađena 1903. godine za poznatog sarajevskog advokata i političara, doktora Nikolu Mandića. Autor projekta je arhitekta Karl Paržik, koji u duhu historicizma projektuje stambeni objekat po uzoru na luksuzne evropske vile iz istog perioda.

Prije izgradnje vile, tačnije 1901. godine na ovom mjestu je bila nekretnina u vlasništvu izvjesnog Johanna Mullera, a od 1903. godine posjed je u vlasništvu doktora Nikole Mandića. Originalni nacrti vile nisu sačuvani, pa nije poznato tačno vrijeme nastanka nacrta, podaci su Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika BiH. Zna se da je ovaj objekat projektovan i izveden u rekordno kratkom vremenu.

U širem smislu, ova vila je bila otjelotvorenje ideala nove buržoazije datog vremena u Sarajevu, gdje su primijenjeni elementi monumentalne arhitekture na stambenom objektu. Iz tog razloga, nakon Prvog svjetskog rata, objekat je imao sve predispozicije da lako promijeni namjenu, tako da je u ovu vilu smještena rezidencija ambasadora Velike Britanije.

Nakon Drugog svjetskog rata objekat je nacionaliziran i proglašen je društvenom svojinom.

1945. godine u vilu je smješten američki Konzulat, čime je ostvaren kontinuitet diplomatsko-konzularne namjene objekta, koju je imao od kraja Prvog svjetskog rata. Sredinom druge polovine XX vijeka objekat ponovo mijenja svoju funkciju, i u njega se smještaju društveno-političke institucije tadašnje socijalističke države. Osmog februara 1984. godine, na dan otvaranja igara 14. Zimskih olimpijskih igara čiji je domaćin bio Sarajevo, u ovom objektu je otvoren Muzej XIV zimskih olimpijskih igara.

Rad Muzeja je prekinut aprila 1992. godine, kada je početkom rata u BiH, vila Mandić granatirana i zapaljena. Muzej sarajevske olimpijade jedna je od prvih zgrada koje su granatirale srpske agresorske snage sa okolnih brda. U periodu između 1992. i 1998. godine, zapaljeni objekat bez krova je bio izložen propadanju.

Januara 1998. godine napisan je „Projektni program obnove rekonstrukcije i nove funkcionalne organizacije Muzeja XIV olimpijskih igara u Sarajevu“, autora akademika Ivana Štrausa, na osnovu čega će isti autor izraditi idejno rješenje. Na osnovu ovog idejnog rješenja, u decembru 1999. godine izrađen je izvedbeni projekat pod nazivom „Olimpijska akademija Sarajevo, izvedbeni projekat sanacije konstrukcije“, autora arhitekte Dragana Bijedića i građevinskog inženjera Vladimira Savkovića, u okviru projektantske kuće „Arhitekt“.

Realizacija ovog projekta je započela 2000. godine, i danas je objekat pokriven i zatvoren, a unutar objekta je izvedena, izvedbenim projektom planirana, armiranobetonska konstrukcija.

U istom nizu sjeverno od vile Mandić, nalazi se vila Heinricha Reitera u Petrakijinoj ulici broj devet. Ova vila je projektovana 1903. godine, istovremeno kada i vila Mandić. Projekat vile Heinricha Reitera je potpisan od strane Karla Paržika, koji ovjerava projekat. Ipak, najvjerovatnije se radi o projektu tada mladog Rudolfa Tonniesa.

Nekretnine na ovom mjestu od 1903. godine su u vlasništvu Heinricha Reitera, sina bogatog trgovca. Od 1914. godine, vila je u vlasništvu Rafaela Izraela koji ju je darovao Sidi Izrael (rođena Papo). Od 1919. godine vila se nalazi u vlasništvu nasljednika porodice Izrael, Finci i drugih.

Nakon Drugog svjetskog rata objekat je izuzet od nacionalizacije, i ostaje u posjedu porodica Izrael, Finci i drugih. Članovi porodice Finci u tom periodu žive u dijelu objekta do sredine osamdesetih godina XX vijeka. Od 1985. godine, nekretnina se nalazi u posjedu porodice Sofić, koja se naseljava u vilu, ali dio objekta pretvara u poslovni prostor, odnosno radionicu za obradu zlata i drugih plemenitih metala.

Nakon zadnjeg rata u BiH (period 1992-95), dio objekta je pretvoren u diplomatsko predstavništvo, odnosno Konzularno predstavništvo Velike Britanije u Bosni i Hercegovini. Ostatak objekta je zadržao svoju raniju poslovno-stambenu namjenu.

Vila Hermine Radisch (rođena Friedrich) se nalazi u ulici Petrakijina broj 11. Ova vila je istočnim pročeljem usmjerena ka Petrakijinoj ulici, a građena je između vile Heinricha Reitera na jugu i uglovnice Ješue D. Saloma na sjeveru.

Vila Hermine Radisch je projektovana istovremeno sa vilom Mandić i vilom Heinricha Reitera. Projekat je završen avgusta 1903. godine, a vila je izgrađena 1904. godine. Ovu nekretninu 1903. godine kupuje Hermina Radisch, rođena Friedrich. 1915. godine objekat prodaje Hajimu Finciju, trgovcu iz Sarajeva.

Nakon smrti Hajima Fincija 1928. godine, u vili nastavljaju da žive njegovi potomci. Njegov sin Albert umire tokom Drugog svjetskog rata u Švajcarskoj, ali Albertov sin Kamhi nastavlja da živi u ovoj vili. Vila Hermine Radisch je bila u posjedu porodice Finci sve do 1948. godine, kada je objekat proglašen društvenom svojinom.

Izuzetak čini nekoliko stambenih prostora koji ostaju u posjedu porodice Finci. Projekat nije u cjelini sačuvan, a sačuvani dio nije potpisan. Središnji dio objekta – loža, balkon, tročlani zaglavni kamen na lukovima prozora, zatim željezna vrata i ograda, vrlo su bliski Vancaševom izrazu. Floralna polja od keramike mogla bi biti plod saradnje sa, tada mladim, Rudolfom Tonniesom, iako atika podsjeća na rješenja atike kod Hubera.

U poređenju natpisa sa projekta ovog objekta, sa natpisima drugih arhitekata, vidi se velika razlika, ali se vidi velika sličnost između natpisa Vancaševih i Tonniesovih projekata tog vremena.

Nasuprot vili Hermine Radisch, u ulici Petrakijina broj 24, nalazi se vila Forstratha Miklaua, projektovana od strane Rudolfa Tonniesa 1903. godine. Sjeverno se nalazi uglovnica građena tokom istog historijskog perioda, a južno se nalazi objekat Bošnjačke gimnazije građen tokom prve polovine XX vijeka, i dograđen početkom XXI vijeka.

Vila Forstratha Miklaua se tokom prve polovine XX vijeka isključivo koristila kao stambeni objekat.

Nakon II svjetskog rata, do početka šezdesetih godina XX vijeka, objekat se također koristi u stambene svrhe. Tada su u ovoj vili živjele porodice istaknutih političara iz socijalističke epohe. Krajem pedesetih godina XX vijeka, porodica Behmen dolazi u posjed objekta, koji 1962. godine prodaje „Udruženju lovačkih organizacija BiH“. Tada objekat mijenja originalnu stambenu u javnu funkciju. Iduće godine slijedi nova promjena namjene objekta. U objekat se smješta restoran „Lovac“, koji se i danas nalazi u ovoj historijskoj građevini.

Godine 1978. izvršeni su enterijerski radovi u objektu, i izvršena je dogradnja objekta prema istoku, odnosno prema ljetnoj bašti, po projektu Slavka Cindrića.

Kompleks vila je sa centralnim dijelom Sarajeva, odnosno ulicom Mula Mustafe Bašeskije, povezan stepeništem.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH je 2009. godine ovaj kompleks vila proglasila nacionalnim spomenikom. Vile koje krase ovu sarajevsku ulicu nalaze u prilično lošem stanju, a posebno ona u kojoj se nalazio Olimpijski muzej Sarajeva... Nikada nisu zaživjele ideje da se ovom velelijepom objektu vrati stari duh i sjaj.

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:



 

A.Zornić

BNN.BA