Srednjovjekovni kameni spavači kao dokaz postojanja stare Bosanske države...

"101.MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Srednjovjekovni kameni spavači kao dokaz postojanja stare Bosanske države...

16.03.2018 - 14:32
Ostalo

Srednjovjekovni kameni nadgrobni spomenici karakteristični su za područje stare Bosanske države. Stećci se javljaju kao dio neprekinutog sepulkralnog kontinuiteta na bosanskom području čiji korijeni sežu duboko u prahistorijsko vrijeme, gdje se uočava njihova vezanost za lokalitete starijih epoha – praistorijska naselja i kultna mjesta, antičke aglomeracije i groblja, kasnoantičke i ranosrednjovjekovne crkve i utvrđene gradove. Ovi kameni spavači, svjedoci jednog davnog vremena rašireni su širom Bosne i Hercegovine, a nekropola sa 61 stećkom, 15 nišana i jednim usamljenim spomenikom u selu Donji Močioci u Sarajevu danas predstavlja dokaz kontinuiteta stare Bosanske države... 

 

Na postojanje naseljenosti područja sarajevske regije iz perioda prahistorije upućuju ostaci nekoliko istraženih lokaliteta, kao što su: Butmir, Soukbunar, Zlatište, Debelo Brdo i drugi, od kojih najvredniju pažnju zavređuje "neolitska butmirska kultura".

Foto: Mapa neolitskog naselja Butmir

Od kasnog brozanog doba (od sredine XI do sredine VIII v. p.n.e.), pa sve do rimskog osvajanja (9 godine n.e.) u gornjem području Bosne i Vrbasa evidentirana je jedinstvena kulturna grupa («srednjobosanska kulturna grupa»), koja na istoku doseže do planine Romanije, a na zapadu do Jajca. Iz pisanih izvora rimskog doba utvrđeno je da su na tom prostoru bile plemenske teritorije Desidijata, politički aktivnog plemena početkom nove ere sa glavnim uporištem u Brezi.

U rimsko doba karakterističan je razvoj gradskih naselja koja su izrasla na bazi konjukturnih grana ekonomike: rudarstva i ljekovitih izvora. Tako se na području Sarajeva formirala kolonija Aquae S(ulphureae). U srednjem vijeku na području Sarajevskog i Visočkog polja formirana je župa Vrhbosna, koja je obuhvatala prostor gornjeg toka rijeke Bosne i slivove njenih pritoka Miljacke, Željeznice i Zujevine. Na teritoriji župe Vrhbosna, prema mišljenju historičara sredinom X vijeka bio je smješten utvrđeni grad Katera, jedan od dva grada koji se spominju u djelu vizantijskog vladara Konstantina VII Porfirogeneta (De administrando imperio).

Nastanak feudalnih oblasti pratio je proces rastakanja ranofeudalnih župa, jer ranije ''župe nisu odgovarale kasnofeudalnom konceptu vlasti''. Prema tome i župa Vrhbosna podijeljena je na nekoliko manjih oblasti, s tim da je centralni dio ostao u autentičnom području Bosne i obuhvatao tok Miljacke bez autentičnog područja te područje u slivu rijeke Željeznice sa sjedištem na gradu Hodidjedu. U slivu Mokranjske Miljacke formirana je župa Mokro-Glasinac, kojoj je iz stare Olovske župe priključena Glasinačka ravan, a u slivu paljanske Miljacke, župa Pale. Ove župe bile su sastavni dio zemlje Pavlovića kao i susjedna Prača. Drugi dio velike župe Vrhbosne ostao je u oblasti kojom je neposredno gospodario bosanski kralj, u tzv. – "contrata del re" – Kraljevoj oblasti. To je prostor u slivu rijeke Zujevine (današnje područje Hadžića), dok je područje oko ušća rijeke Zujevine u rijeku Bosnu ostalo u okviru župe Vrhbosne. Sa formiranjem teritorijalno-političkih jedinica na sarajevskom području izrastala su i naselja u okviru njih, čiju je tipologiju određivala privredna djelatnost stanovništva. Župa je bila geografski i administrativni pojam, a ono što je u suštini činilo su sela. Neposrednu vlast u župi Vrhbosni imali su bosanski banovi, kasnije kraljevi, koji su imali pravo da dijelove svojih oblasti dodjeljuju sebi potčinjenoj vlasteli na ime usluga (npr. vojnih) koje su obavljali za njih. U početku korištenje je bilo s pravom oduzimanja, a kasnije za ''vječna vremena''.

Na osnovu popisa Bosanskog sandžaka iz 1468/69. godine utvrđeno je da su u okviru nahije Saraj upisana 64 sela, među kojima se spominje i selo Močelica. Uža zona Sarajeva oskudna je sa srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima – stećcima. Posljednja veća grupa stećaka nalazila se na lokalitetu ''Carina'' na Marindvoru, dok se danas nekoliko stećaka nalazi ispred Filozofskog fakulteta, zatim kod taksi stajališta na Skenderiji, s lijeve strane rijeke Miljacke i u vrtu Zemaljskog muzeja. Međutim, u široj zoni Sarajeva, uključujući i Ilidžu, evidentirano je u 22 naseljena mjesta 37 lokaliteta sa stećcima, među kojima i stećci na lokalitetu u Donjim Močiocima, navodi se u elaboratu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. 

-Stećci kao neobična umjetnost na nadgrobnim spomenicima-

Pojava stećaka na području srednjovjekovne Bosne određena je usponom ekonomskih snaga bosanskog feudalnog društva XIV vijeka, otvaranjem rudnika i urbanizacijom, odnosno željom pojedinaca da vanjskim znakom na grobu afirmišu svoj ugled i svoju moć. Veći broj grobova i grobalja bez stećaka upućuje na duboku klasnu diferenciranost tog istog društva, što znači da su stećci u hronološkom pogledu pratili razvoj pa i propast feudalizma, odnosno razvoj gradova i građanske klase.

Ulazak bosanskih i humskih srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – popularno nazvanih stećcima – u svijet nauke nije se odigrao u najsretnijim okolnostima. To se desilo stotinama godina nakon što je ovaj kulturološki fenomen postao reliktom jedne istorijske epohe, odnosno na prelazu iz XVIII u XIX vijek kada su u zapadni svijet počele prodirati vijesti o postojanju jedne neobične umjetnosti na nadgrobnim spomenicima iz Bosne i Hercegovine i Dalmacije.

To su najprije bile putne zabilješke nedovoljno dokumentovane da bi na Zapadu pobudile značajniji odjek, posebno jer je zapadna nauka tada bila zauzeta analizom potpuno drukčijih umjetničkih djela, tako da realistični pa i nezgrapni prizori sa stećaka tada nisu mogli izazvati ni pažnju ni oduševljenje. S druge strane, u tadašnjoj osmanskoj Bosni nije bilo snaga sposobnih za samostalno proučavanje i prezentovanje ovog umjetničkog blaga. U takvim su okolnostima već od sredine XIX v., kada su se zahuktavali procesi modernih nacionalnih integracija, a pitanje čija je Bosna sve više poprimalo političko pa i apokaliptičko značenje, istraživači su bili skloni umjetnost stećaka tumačiti kao posljedicu bogumilskog učenja . Nisu, takođe, izostali ni pokušaji da se na stećke utisne čisto srpski i hrvatski nacionalni žig. Od sredine XX vijeka u nauci je postepeno prevladalo mišljenje da se stećci ne mogu objasniti bogumilizirajućom, kao ni bilo kojom isključivo nacionalnom teorijom nego da ih treba vratiti ih u njihov autentični svijet u kom su nastali, razvijali se i, s nestankom srednjovjekovne bosanske države, krajem XV vijeka doživjeli svoj kraj.

Bosanski kontekst pojave stećaka određen je naraslim ekonomskim snagama bosanskog feudalnog društva XIV vijeka, otvaranjem rudnika i urbanizacijom, odnosno željom pojedinaca da vanjskim znakom na grobu afirmišu svoj ugled i svoju moć. Veći broj grobova i grobalja bez stećaka upućuje na duboku klasnu diferenciranost tog istog društva, što znači da su stećci u hronološkom pogledu pratili razvoj pa i propast feudalizma, odnosno razvoj gradova i građanske klase, navodi se u elaboratu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

„Domovina“ stećaka oblast je Hercegovine, gdje je njihova umjetnost dostigla i svoje vrhunce. Grobne ploče trebinjskih župana Grda (1151-1178) i Pribilše iz 1241, koje se mogu smatrati prvim poznatim stećcima, ne govore u prilog o njihovom navodnom bogumilskom karakteru. Oba trebinjska župana živjela su u vrijeme kada su Humom i Travunijom upravljali pravoslavni srpski vladari i kada o Crkvi bosanskoj ovdje nije moglo biti ni govora (M. Vego, 1963, 196). Otvaranje rudnika i urbanizacija srednjovjekovne Bosne predstavljaju okvir za pojavu stećaka kao novog izraza označavanja grobova koji u Evropi započinje u XII i XIII vijeku upravo sa razvojem gradova i građanske klase. Srednjovjekovni kameni nadgrobni spomenici karakteristični su za područje stare Bosanske države. Stećci se javljaju kao dio neprekinutog sepulkralnog kontinuiteta na bosanskom području čiji korijeni sežu duboko u prahistorijsko vrijeme, gdje se uočava njihova vezanost za lokalitete starijih epoha – praistorijska naselja i kultna mjesta, antičke aglomeracije i groblja, kasnoantičke i ranosrednjovjekovne crkve i utvrđene gradove. Rašireni su po čitavoj Bosni i Hercegovini (osim Posavine i zapadnog dijela Bosanske Krajine), u manjem broju ima ih na prostorima zapadne Srbije i Crne Gore, zatim u Dalmaciji i mjestimično u Lici.

Po brojnosti stećaka prvo mjesto zauzimaju hercegovačke opštine Nevesinje i Konjic sa 3000 do 4000 primjeraka, dok se od bosanskih opština sa 2628 stećaka ističe Rogatica.

Srednjovjekovni nadgrobnl spomenik Iz Ljubomlilja Foto: V. Palavestra

I brojnost stećaka na pojedinim nekropolama važan je pokazatelj kretanja u društvu srednjovjekovne Bosne XIV i XV vijeka. S obzirom da najveći broj nekropola sadrži manje od 10 stećaka, a da je broj nekropola sa 300 i više primjeraka koje pripadaju većim zajednicama izuzetak, mala se groblja uopšteno mogu smatrati porodičnim što govori o poodmaklom procesu rastakanja starog rodovskog društva i izdvajanju malih porodičnih zajednica koje, kao znak «novoga» identiteta, organizuju svoja vlastita groblja.

Stećci na lokalitetu u Donjim Močiocima u srednjem vijeku nalazili su se na teritoriji župe Vrhbosna, koja je kasnije podijeljena je na nekoliko manjih oblasti. Nakon te podjele prostor današnjeg sela Močioci bio je sastavni dio zemlje Pavlovića. Po regionalnoj zastupljenosti stećci na ovom lokalitetu pripadaju tampon zoni između stećaka centralne i istočne Bosne.

Za ovu nekropolu karakteristična je i predstava drveća (stabla), koje nije rijetka pojava na stećcima. Stabla su obično klesana vertikalno od kojeg se na jednu i drugu stranu odvajaju po dvije ili više grana koje su nakošene prema gore ili se simetrično spiralno povijaju. Rasprostiranje stećaka sa motivom stabla karakteristično je za istočnu Bosnu, područje sa bujnom vegetacijom, čije se brojne varijante nalaze oko Kladnja, Vlasenice i Bratunca.

Svi stećci na ovoj nekropoli pripadaju vrsti položenih monolita, koji se pojavljuju u dvije forme: sanduk i sarkofag (sljemenjak), dok se umjetničko oblikovanje očituje u formi i ukrasu. Na ovoj nekropoli postignut je visoki nivo estetske vrijednosti forme: stecci imaju duplo postolje, a pojavljuje se i oblik dvojnog groba. Osnovni umjetnički kvalitet stećaka predstavljaju ukrasi izvedeni tehnikom ispupčenog reljefa, udubljivanja, kao i jedan gravirani klesarski crtež.

Na osnovu navedenog mišljenja nekropola sa stećcima u Donjim Močiocima, po brojnosti stećaka i ukrasnih motiva pripada široj zajednici koja je živjela na tom prostoru. Naime, grobovi velikaša nisu izdvojeni na neko posebno mjesto, već čine sastavni dio nekropole. Jedino se na osnovu ukrasa na nadgrobnicima uočava da su tu sahranjeni velikaši, što svakako ukazuje na činjenicu da tu još nije došlo do posljednje faze procesa rastakanja starog rodovskog društva i izdvajanja malih porodičnih zajednica. Stoga se po vremenu nastanka, vjerovatno mogu svrstati u period XIV vijeka (možda kraj XIV vijeka).

U neposrednoj blizini ove nekropole nalazi se muslimansko groblje iz prelaznog perioda što indicira kontinuitet življenja na navedenom prostoru. Muslimanska groblja u Bosni nisu izdvojena iz naselja i nerijetko se nalaze uz srednjevjekovna groblja sa stećcima. Najčešći nadgrobni oblik na muslimanskim grobljima naziva se – nišan.

Najstariji identifikovani  nišani koji se datiraju u drugu polovinu XV i u XVI vijek predstavljaju prelazne oblike sa značajnim uticajima srednjovjekovnog tradicionalnog načina izrade nadgrobnog spomenika – stećka. Relativno su velikih dimenzija i razvrstavaju se na: nišane u obliku stele; uspravne ploče ili obeliska, različito oblikovanog završnog dijela. Ta se groblja u narodu često nazivaju šehidska groblja. Termin „Svatovska groblja“ u usmenom predanju i epskim pjesmama naroda u Bosni i Hercegovini označava zapuštena, nepoznata stara groblja ili pojedine nadgrobne spomenike, uglavnom kamene, za koje narod ne pamti vrijeme nastanka i umrle koji su u njima sahranjeni.

Zabilježena usmena predanja o „Svatovskim grobljima“ kazuju da su to grobovi svatova koji su se nekada davno susreli, međusobno sukobili i izginuli. Hronološki su to najčešće srednjovjekovne nekropole XIV – XV vijeka ili manja muslimanska groblja iz raznih perioda osmanske vladavine na prostoru Balkanskog poluostrva. „Svatovska groblja“ i usmena predaja o njima, osim u Bosni i Hercegovini susreće se i u drugim susjednim državama: dijelovima Hrvatske, Crnoj Gori, Kosovu i Makedoniji. Izvjestan broj podataka o “Svatovskim grobljima“ i sukobima svatova sa tragičnim ishodom zabilježen je i u epskim pjesmama, posebno muslimanskim. Ipak, iako problem tumačenja i rasvjetljavanja „Svatovskih grobalja“ u nauci još uvijek ostaje  nerazriješen, srednjovijekovni kameni spavači opstaju kao dokaz postojanja stare Bosasnke države...  

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

A. Rovčanin/BNN.ba 

BNN.BA