Stari grad Vratnik u Sarajevu, svjedok vremena još od srednjeg vijeka

"101. MEDIJSKA PRIČA O NACIONALNIM SPOMENICIMA U SARAJEVU"

Stari grad Vratnik u Sarajevu, svjedok vremena još od srednjeg vijeka

16.12.2017 - 18:15
Ostalo

Stari grad Vratnik u Sarajevu proglašen je nacionalnim spomenikom 2005. godine. Ostaci kamenih zidina staroga grada s tabijama i kapijama još uvijek su vidljivi u sarajevskom naselju Vratnik koji stoje kao svjedoci nekadašnjeg vremena još od srednjeg vijeka... 

Stari grad Vratnik u Sarajevu čine ostaci zidova starog grada sa tabijama, kapi-kulama i kapijama i pokretno nasljeđe pronađeno na arheološkom području koje se nalazi u Kantonalnom zavodu za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Sarajevo i u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Stari grad Vratnik, čija je teritorija zaokružena u osmanskom periodu, između 1729. i 1816. godine, nalazi se na istočnom kraju urbanog jezgra Sarajeva. Glavni punkt ovoga grada je Bijela tabija, podignuta na jugoistočnom stjenovitom izdanku viših brdskih predjela. Tu je razgraničenje stjenovitih obala Miljacke i ulaz u kotlinu srednjeg toka rijeke Miljacke, Sarajevsko polje i poriječje gornjeg toka rijeke Bosne, odnosno prelaz iz jednog geografskog područja u drugo. Zato se cijeli grad zove Vratnik.

Srednjovjekovni period

U periodu kasnog srednjeg vijeka teritorija velike ranosrednjovjekovne župe Vrhbosne podijeljena je na više manjih župa (kotara ili knežija), navodi se u elaboratu Komisije za očuvanje nacionanih spomenika u Sarajevu. Raspored srednjovjekovnih gradova oko Sarajeva potvrđuje intenzivan razvoj društveno-političkih odnosa koji je i doveo do formiranja manjih župskih teritorija. Kasnosrednjovjekovna župa Vrhbosna obuhvatala je teritoriju od rijeke Bistrice i sastava Paočice i Mokranjske Miljacke na istoku do Binježeva na zapadu, do rijeke Vogošće na sjeveru, te preko Zoranovića i Kijeva Kasindolskim potokom na obronke Jahorine na jugu. Na toj teritoriji izdvajaju se dvije prirodne cjeline: Sarajevsko polje i dolina Miljacke, u čijoj se kotlini nalazi centar grada Sarajeva sa okolnim sjevernim i južnim pobrđima. Tu su sagrađena tri kasnosrednjovjekovna grada: Teferić iznad Krupca, na jugoistočnom rubu Sarajevskog polja, Stari grad u Bulozima i grad na mjestu današnje Bijele tabije na Vratniku. Sa Sarajevskog polja, na čijoj teritoriji ima spomenika iz ranog srednjeg vijeka, težište se, otprilike u XIII vijeku, prebacuje na teritoriju jezgra današnjeg grada Sarajeva. 

Na području današnje Bijele tabije na Vratniku nalazilo se utvrđenje, ispod kog je niklo podgrađe u kome osmanski izvori iz druge polovine XV vijeka bilježe i 8 dubrovačkih domova. U srednjovjekovnim izvorima na području današnjeg jezgra grada se pominje trg Utornik, a u ranim osmanskim izvorima toponim Stara varoš. U najstarijem popisu Bosanskog sandžaka nalazimo Staru varoš, upisanu kao Staro trgovište. Treće ime koje se susreće u dubrovačkim izvorima još od XIII vijeka je Vrhbosanje. O ubikaciji imena trga Utornik i Stare varoši, te Vrhbosanja (Vrhbosne) još ne postoje usaglašena mišljenja. Okolna sela, Brodac, poznat iz vakufname (1462) Isa-bega Ishakovića, Koševo, Radilovići, Bilave (Bjelave), na padinama uz desnu stranu Miljacke i Bistrik, Hrid, Komatin, Žagrići, na sjevernim padinama Trebevića, postojala su u srednjem vijeku, o čemu svjedoči rani osmanski izvor – defter iz 1455. godine.  

Saobraćajnice, koje su se u osmanskom periodu formirale u gradskom tkivu, postojale su još u srednjem vijeku, ako ne i ranije. Kao okosnice i sabirnice bile su današnje ulice Za beglukom (stara Širokača), Vratnik mejdan (stari Širokac ili Bioski put), te u dolini ulice Branilaca Sarajeva i Zelenih beretki, Sarači, Ferhadija i Maršala Tita. U srednjem vijeku na području Bijele tabije je postojalo manje utvrđenje koje pominju i opisuju putnici koji su prolazili Sarajevom u XVI vijeku. Takođe, rani osmanski izvori posredno govore o postojanju tvrđave na Vratniku. U pristupnom predavanju u Akademiji nauka Bosne i Hercegovine 1977. godine Bejtić je iznio pretpostavku i dao niz argumenata o tome da se rani osmanski izvori, koji pominju utvrđenje Hodidid, kao i aktivnosti prvih nosilaca osmanske vlasti u župi Vrhbosna od 1435. godine odnose na grad na Vratniku, koji je podignut krajem XIV vijeka .

Osmanski period

Tokom XVI vijeka, kada je Osmansko carstvo bilo u ekspanziji, a granice carevine daleko od Sarajeva, nije bilo potrebe da se u ovom gradu zida neko utvrđenje. Iako su se tokom XVII vijeka osjećali sve veći znaci krize, sarajevske age koje su bile na vrhuncu svoje moći, bojeći se da će izgubiti neke privilegije i prava, opirale su se gradnji utvrđenja u Sarajevu. Praktično do prodora princa Eugena Savojskog 1697. godine nije bilo ni potrebe da se gradi neko novo utvrđenje u gradu. Ti napadi su pokazali da u tvrđavu ne može da stane više od 150 do 200 vojnika i da se u nju može da skloni oko 400 civila. Tako se poslije Karlovačkog mira 1699. godine uvidjelo da postoji realna opasnost za grad. Ali, tek poslije mira sklopljenog u Požarevcu, 1718. godine, i sarajevska ulema je uvidjela da je potrebno graditi veće utvrđenje. U tvrđavi je 1715. godine bilo svega 58 janjičara . Predstavnici građana i kadija su aktom od 20.10. 1709. godine tražili da se temeljito popravi tvrđava, svjesni novih opasnosti po grad. Zabilježeno je da je 1705. godine sačinjena lista oštećenja na tvrđavi kao što su propali bedemi, kule i vodovod, dizdareva kuća, postolja za topove na tri kule, osim jugoistočne, a 1709. dodato je da je i džebhana u potpuno ruševnom stanju . Značajno je i to da se spominje vodovod koji je krajem XV vijeka izgradio bosanski sandžak-beg i legator Skender-paša. On je gravitacionim putem iz korita rukavca Mošćanice, što se pružao preko Vratnika, doveo vodu u čaršiju. U drugom aktu od 16. 12. iste godine Sarajlije pišu Porti da im nedostaje bilo kakva tvrđava ili palanka u koju bi moglo da se skloni najmanje 10.000 duša.

Međutim, nije tačno poznato kada je građen kompleks na lokaciji Bijela tabija, mada neki podaci govore da je gradnjom bastiona na tom lokalitetu, džebhanom (skladištem oružja) i možda još nekim objektima stara srednjovjekovna tvrđava opkoljena novim kompleksom iz osmanskog doba i da je postala „Ičkala“, to jest unutrašnja tvrđava.

Gradnja je započela za vrijeme Gazi Ahmed-paše Rustempašića Skopljaka, koji je 1727. godine postavljen za najmesnika u Bosni. Ahmed- paša je odmah počeo sa pripremama za proširenje već postojećeg utvrđenja. Odlučio je da sagradi bedeme koji će opasati 450 kuća i da ostane praznog zemljišta za još toliko kuća. Isplanirano je da zid bude dugačak sahat hoda, debeo 2 aršina, visok 10 aršina, te da u zidovima budu izgrađene četiri tabije zemljišta. Gradnja je počela  1729. godine. U junu te godine tražio je od Dubrovčana da mu pošalju 5 lagumdžija i 5 čerahora (tvrđavskih zidara). Za nadglednika radova postavio je sina Rustem-bega . Četiri tabije čija je izgradnja započeta u ovom periodu su: Tabija na Jekovcu, zvana Ahmed-pašina tabija, narod ju je prozvao Žuta tabija; Strošićka tabija dobila je naziv po ocu Ahmed-paše, Rustempašina tabija; Tabija na Ravnim bakijama dobila je ime sultana Ahmeda, a narod ju je zvao Arap tabijom; u vrhu Čebedžija je tabija na Zmajevcu, koja je dobila ime Ibrahim-paše Arnauta, a narod ju je prozvao Arnaut tabijom ili Tabijom kod kapije. 

Pošto je Ahmed-paša premješten iz Bosne 1730. godine, gradnja je prekinuta ili se odugovlačila. Gradnju je nastavio vezir Hećim oglu Ali-paša, pobjednik u boju kod Banje Luke 1739. godine nad princom Hidburghausenom, koji je te godine prezimio u Sarajevu. Pri gradnji pomagali su mu ulema i narod. U jednoj od legendi o gradnji vratničkih bedema pominje se da je Hećim-paša, zatekavši u Sarajevu mnogo grobalja, zapovijedio da se sve to kamenje povadi i uzida u bedeme.

Sve tri kapije, Vratnička, Širokac i Ploča, podignute su do 1739. godine. U gradu su bile dvije tamnice, jedna je bila u okviru stare tvrđeve na Bijeloj tabiji, a druga, vjerovatno, u Čebedžijama, nakon što su izgrađeni novi bedemi. Dizdari na vratničkom gradu do 1729. stanovali su u tvrđavi. Pošto je u to vrijeme počela izgradnja bedema koji su imali širi obim od utvrđenja na Bijeloj tabiji, živjeli su u mahalama unutar vratničkog grada. 

Bedemi i tabije iz XVIII  vijeka su građeni na brzinu, a magacin sa municijom stradavao je od groma, pa je vršeno više popravaka 1771, 1777, 1782, 1786, tokom 1796-1797, 1798. godine. 

Kasnije su izgrađene još četiri tabije. To je vjerovatno bilo 1816. godine, kada su se počeli popravljati stariji bedemi. Chaumette de Fosseés, koji je deset godina ranije boravio u Sarajevu, opisao je sistem za odbranu Sarajeva u kome pominje tri tvrđavice u obliku kvadrata, okružene sa četiri kule građene prema starom sistemu utvrđivanja. Povezane su zidovima  debelim 2 i po do 3 stope, visokim 14 do 15 stopa. Zidovi zatvaraju izvjestan broj civilnih kuća. To se zove grad ili kastel u kome tvrđava, najviše uzdignuta, zauzima jedan brežuljak koji je na povoljnom položaju. 

Grad je temeljitije  popravljen i proširen 1816. godine, pod nadzorom državnog neimara Halil-efendije. Postoji opis utvrđenja koji kao da potiče iz perioda nakon izgradnje cjelokupnog fortifikacionog sistema (1816. godine). Prema ovom opisu, tvrđava se veoma proteže, zidovi su joj debeli 2 hvata, ali nema šanca. Ima 12 baterija i isto toliko kula na kojima je postavljeno 80 srednjih topova. U tvrđavi je četa janjičara kom zapovijeda aga, a broji 12.000 ljudi. Unutar tvrđave ima 12.000 kuća. Gledajući osnovu grada na Vratniku, snimljenu 1881. godine, ovaj opis bi odgovarao zatečenom planu. Traljić piše da su 1841. među bedemima vratničkog grada živjele oko 2.000 stanovnika u 360 kuća, a 1937. godine 6.000 stanovnika u gotovo 1.000 kuća . Tako je vratnički grad na površini od 495.565 m2 obuhvatio 11 mahala i dio dvanaeste, koje su, prema datumima gradnje džamija u njima, već bile formirane tokom XVI  vijeka. 

Arheološka istraživanja su pokazala da se radi o višeslojnom arheološkom lokalitetu i arhitektonskom fortifikacionom kompleksu iz više istorijskih perioda. 

Srednjovjekovni grad se nalazio na lokaciji Bijele tabije, smješten na krajnjem visokom kamenom brijegu, iznad kanjona Miljacke i područja Darive. Prilaz je bio sa sjeverne strane, od Višegradske kapije.

Pisanih izvora iz srednjeg vijeka o ovom gradu nema, ali su ostali opisi raznih putnika i špijuna koji su prolazili kroz Sarajevo u XVI i XVII vijeku. Prvi zapis o postojanju utvrđenja na Vratniku sačinio je Katarino Zeno 1550. godine, koji je samo zabilježio postojanje tvrđave iznad Sarajeva. Najstariji opis prvobitnog utvrđenja na Vratniku potiče iz izvještaja sa puta po Bosni, koji je Splićanin Andrija Grgičević poslao njemačkom caru 1626. godine. On piše o staroj, ne baš tako velikoj tvrđavi, sa četiri vrlo male kule. U njoj su bili jedan do dva topa srednje veličine. U tvrđavi je stanovao aga, koji je obavljao i funkciju dizdara.

Opat Pavle Rovinjanin 1640. godine, prolazeći kroz Sarajevo, vidio je “nešto tvrđice, četvrt neznatnu”. Giovani Morosini, pratilac mletačkog poslanika na putu u Istanbul, 1672. godine piše da se istim smjerom (tj. kojim se pruža varoš u Sarajevu) diže četvrtasta tvrđavica, koja ima 4 tornja i brani varoš.

Danas ovo kulturno-historijsko bogastvo stoji kao podsjetnik na to kako je grad nekada izgledao. Najočuvanije danas su Bijela i Žuta tabija, te tri spomenute kapije, pri čemu Bijela tabija predstavlja jedan od najimpozantnijih i najvrednijih objekata graditeljskog naslijeđa ovog prostora.

Na Vratniku je danas moguće vidjeti i ostatke zidina koje je potrebno restaurirati jer predstavljaju izuzetno važno kulturno-historijsko naslijeđe Bosne i Hercegovine. 

 

Ovaj spomenik jedan je od 101. nacionalnog spomenika koji se nalazi na području Sarajeva. Priče o tim spomenicima dio su projekta "101. medijska priča o nacionalnim spomenicima u Sarajevu" kojeg provodi Udruženje "Bosanski stećak" s ciljem promocije kulturno-historijskog nasljeđa Bosne i Hercegovine.

Projekat podržava:

BNN.BA